Cengiz Han (1206-1227) daha hayattayken, fethettiği
toprakları Moğol geleneklerine göre kendi oğulları arasında paylaştırmıştı.
Mükemmel kumandanlığı ve tecrübeli devlet adamlığı ile kendisini ispatlayan
oğlu Cuci (öl. 1227)’ye Altay Dağları ve Batı Sibirya’dan başlayarak îdil-üral
bölgesi ve ötesi verilmiştir. Bunlara ilâveten Cuci Han’a batıda “Moğol
atlarının basabileceği her yer”i fethetme hakkı da tanınmıştır. Böylece Deşt-i
Kıpçak olarak da bilinen bu coğrafyada Cuci Ulusunun temelleri atılmıştır.
Fakat Cuci ülusu’nun büyümesi ve tabii sınırlara erişmesi Cu- ci’nin oğlu Batu Han
(1227-1255/56) zamanında gerçekleştirilen ikinci Kıpçak seferinin neticesinde
mümkün olmuştur. İkinci Kıpçak Seferi (1229-1242), yeni teşekkül olan Cuci
ülusu’na Volga Nehri ile Karpat Dağları ve Tuna Nehri’nin ağzına kadar uzanan
Batı Deşt-i Kıpçak bozkırlarını açtığı için Batu, Altın Orda’nın ilk hanı
olarak kabul edilmektedir. Yapılan seferler sonucunda, 1236 yılında Idil Bulgar
Devleti, 1237-1238 yıllarında Rus knezlikleri hâkimiyet altına alınmıştır. 1240
yılında Kiyev fethedilmiş ve batıya yani Polonya, Çekoslovakya, Macaristan,
Sırbistan ve Bulgaristan üzerine sefer yapılmıştır. Avrupalılar, başlarına
gelebilecek olayların korkusunu yaşarken, Batu Han aniden ordusunu geri
çevirmiş, çünkü başkent Karakurum’da Ödegey Kağan vefat etmişti. Neticede Batu
Han’ın seferleri sonucunda Deşt-i Kıpçak, Hârezm, Kuzey Kafkaslar, Kırım ve
Idil Bulgar Devleti’nin topraklarında Altın Orda Devleti kurulmuştur.
Batu Han’ın seferlerinin sonucunda kurulan bu devlet,
aslında çok daha sonrasında “Altın Orda” olarak adlandırılacaktır. Devletin
temellerinin Cuci Han tarafından atılmış olmasından dolayı Doğu kaynaklarında
bu devlet Cuci ülusu olarak geçiyordu. Ele geçirilen bölgedeki nüfusun çoğunu
göçebe Kapçaklar oluşturduğu için bu bölgeye Deşt-i Kıpçak, yani “Kıpçak Bozkırı”
da deniliyordu. Ancak 1290’lar- da Orda adı ortaya çıkmıştır ki, bu kelime Cuci
ülusu’nun sonuna kadar kullanılmış, hatta daha sonra da devam etmiştir. “Altın
Orda” tâbiri ise ancak Batu’nun kurmuş olduğu devletin “izinin bile kalmadığı”
dönemde kullanılmaya başlanmıştır. İlk defa bu tâbire 1564 yılı civarında
yazılmış olan Kazan Kroniği’nde rastlan- maktadır. Bu tâbirin ortaya çıkması
altın ve kıymetli kumaşlarla süslü olan hanın karargâhıyla ilgilidir. XIV.
yüzyıl seyyahı İbn Battûta, hanın karargâhını şöyle anlatmaktadır: “Özbek Han,
süslenmiş olağanüstü bir altın otağda oturur. Otağ, altın yapraklarla kaplı
ağaç çubuklarından yapılmıştır. Ortasında ayakları gümüş, üstü değerli taşlarla
süslü bir taht mevcuttu.”
Her ne kadar Altın Orda Devleti, bölgeye
dışarıdan gelen Moğollar tarafından kurulsa da, bölgeye gelen Moğolların sayısı
fazla değildi. Bu durum karşısında da işgal olunan memleketlerin (Kıpçak
Bozkırlarının) Moğollaşmasmdan söz etmek mümkün değildir. Buradaki esas kitleyi
Kapçaklarla diğer Türk boyları oluşturdu-
ğundan dolayı, buraya gelen
Moğollar çok kısa süre içerisinde asimile olmuşlardır.
Berke Han döneminde İslamiyet’in
kabulü ve Özbek Han zamanında bütün ülke ye yayılması ile
Altın Orda, Türk İslam Devleti hâline gelmiştir.
Cuci Han’ın ölümünden sonra Cengiz
Han, Deşt-i Kıpçak ülkesini torunları Ba- tu ile Orda Han arasında taksim
etmiştir. Türk devlet teşkilatındaki iki bölümlü devlet idaresi temelinde
yapılan bu taksimata göre, daha sonra fethedilecek Sağ Kol illeri, Volga boyu
illeri ile birlikte Batu Han’a, Sol Kol illeri ile Sırderya boyundaki iller
Orda Han’a verilmiştir. Cengiz Han, Batu’ya hâkimiyet alameti olarak Altın
Busağalı Ak Orda’yı kurdurduğu için onun soyundan gelenler Ak Orda Hanedanı
olarak anılmışlardır. Bu hanedanın hâkimiyet devresi de 1227 yılından Batu
ailesinin sonuncusu Berdibek Han’ın (1357-1360) ölümüne kadar 133 yıl
sürmüştür. Orda Han neslinden gelenler Gök Orda hanedanlığını teşkil etmişler
ve Batu Han sülalesinden gelenlere bağlı kalmışlardır.
1255/56 yılında ölen Batu Han’dan sonra tahta sırasıyla
oğulları Sartak ve Ulakçi çıkmıştır. Ancak onların hâkimiyeti uzun sürmemiş ve
tahta Batu Han’ın küçük kardeşi Berke çıkmıştır. İslamiyet’i kabul eden ilk
Altın Orda hanı olan Ber- ke’nin hâkimiyeti İlhanlIlarla mücadele ile
geçmiştir. İki kardeş ülkenin sımrlarının kuruluş aşamalarında
kesin belli olmaması, tarafların coğrafî, stratejik ve iktisadı önem arz eden
Azerbaycan ve Gürcistan topraklarını paylaşamamaları, Memlûk Devleti’nin Altın
Orda hanlarını düşmanları İlhanlIlara karşı devamlı kışkırtmaları gibi
nedenler, Altın Orda-Hhanlı mücadelesinin sadece Berke döneminde değil,
Ilhanlılarm yıkılışına kadar devam etmesine neden olmuştur. Ancak Berke Han,
İlhanlIlara karşı Altın Orda topraklarını korumayı başarsa da, onlara karşı bir
üstünlük sağlayamamıştır. Berke Han dönemi önemli gelişmelerden biri de
komutanlarından Nogay Mirza’nın Bizans üzerine başarılı bir sefer
düzenlemesidir (1261).
Berke Han döneminde Rus knezlikleri üzerindeki hâkimiyet
artmış ve Rus toprakları da dâhil olmak üzere ele geçirilen bütün topraklarda
toplanacak vergileri düzene oturtmak, acemi askerlerden birlikler sağlamak,
ayrıca yetenekli zanaatkâr ve ustaları belirleyerek devlet teşkilâtında
görevlendirmek üzere nüfus sayımı yapılmıştır. Vergilerin toplanmasını sağlamak
için Altın Orda’nın hâkim olduğu bütün topraklarda darugalık adı verilen yeni bir teşkilat
kurulmuş ve bu teşkilatın başına darugalar
getirilmiştir.
Berke Han zamanında Altın Orda, bölgenin en güçlü
devletlerinden biri hâline gelse de Büyük Moğol Hanı’na, yani Moğolistan’a olan
bağlılık hâlâ devam ediyordu. Ancak ondan sonra tahta çıkan yeğeni Mengü Timur
(1266-1282) Altın Orda’yı tamamen müstakil bir devlet hâline getirmeyi başarmış
ve kendi adına para bastırmıştır. Mengü Timur da aynen Berke gibi bir taraftan
İlhanlIlarla mücadele etmiş, diğer taraftan da Rus knezlikleri ile yakından
ilgilenmiş ve bir nüfus sayımı daha yaptırmıştır.
Mengü Timur’dan sonra ise Tuda Mengü (1282-1287) ve Tula
Buka (1287-1291) gibi hanlar hâkimiyet sürmüşlerdir. Mengü Timur’un kardeşi
olan Tuda Mengü, Ötemiş Hacı’ya göre, akılsız, deli biriydi. Nitekim
İslamiyet’i kabul ettikten sonra memleket işlerine bakmaktan vazgeçmiş;
dervişler ve şeyhlerle arkadaş olmuş ve Tula Buka için tahttan feragat
etmiştir. Bu dönemlerde Altın Orda’da arkalarına kabilelerinin desteğini alan
emirlerin rolü artmış ve bunlar adeta hâkimiyete ortak olmaya başlamışlardır.
Cengiz Han soyundan gelmediklerinden dolayı han olamamalarına rağmen bu
emirler, özellikle zayıf hanların iktidarda bulundukları ve taht kavgalarının
kızıştığı dönemlerde sahneye çıkıyor ve güçlerini sergiliyordu. Bu emirlerden
ilki, Mangıt kabilesinden Nogay Mirza olmuştur. Daha Berke zamanında güçlenmeye
başlayan Nogay, sadece iç politikada değil, Bizans ve Ruslarla münasebetler
gibi dış meselelerde dahi hanlardan bağımsız hareket etmiştir. Örneğin Bulgar
Knezliği’nin Altın Orda’nın vassalı hâline gelmesi de Nogay sayesinde mümkün
olmuştur.
Her geçen gün gücü artan Nogay Mirza, Tula Buka’nın tahtını
kaybetmesinde ve Mengü-Timur’un oğlu Tokta’nın tahta çıkmasında da önemli rol
oynamıştır. Ancak Tokta Han (1291-1313), önceki hanlarla kıyasla çok daha
güçlüydü ve tahtını Nogay’la paylaşmaya hiç niyeti yoktu. Bundan dolayı tahta
çıktıktan çok geçmeden Nogay’dan kurtulmuş ve gerek iç meseleler, gerekse de
dış meselelerle bizzat kendisi ilgilenmiştir. îlhanlı hükümdarları Gazan ve
Olcaytu hanlarla Azerbaycan için “mücadele”yi devam ettirdiği gibi, kendisinden
önce biraz da olsa zayıflayan Rus knezliklerinin “bağlılığını” da yeniden
sağlamıştır.
Tokta Han, ölümünden önce oğlu îlbasar’ı rakipsiz veliaht
yapabilmek için Ba- tu (Sayın) Han evlâdından herkesi öldürtmüştür. Fakat
îlbasar kendisinden önce ölünce Sayın Han ailesinin sona erme tehlikesi ortaya
çıkmıştı. Ancak Tokta’nın öldürttüğü kardeşi Tuğrulca’nın öldürülmesi sırasında
gebe olan Gelin Beyalun, kısa bir müddet sonra doğan oğluna Özbek adını vermiş
ve onu ölümden kurtarabilmek için Kabartay ülkesinde yakını olan İnal Beğ’in
yanına göndermişti. Ilba- sar’ın ölümünden sonra bu durumdan haberdar olan
Tokta Han, yakın emirlerini, derhal şehzadeyi getirmek üzere
vazifelendirmiştir. Beyler Özbek Han’ı alıp döndükleri zaman Tokta Han ölmüş ve
Özbek de 14 yaşındayken tahta çıkmıştır. Özbek Han gençken tahta çıksa da onun
döneminde Altın Orda, adına yakışır bir şekilde “altın dönemi”ni yaşamıştır.
Onun zamanında bütün ülkede İslamiyet yayılmış, ülkede imar işleri hız
kazanmış, şehirlerde cami ve medreseler inşa edilmiştir.
Özbek Han’dan sonra büyük oğlu Tinibek Han kısa bir süre
(1341-1342) hüküm sürdükten sonra tahta Canibek Han (1342-1357) çıkmıştır.
Canibek Han zamanındaki en önemli gelişme ise yaklaşık bir asır süren
İlhanlIlarla mücadelenin Altın Orda’nın galibiyetiyle sonuçlanması ve
Azerbaycan’ın ele geçirilmesiydi. Ancak çok geçmeden emirlerden Kanglı
Tulubay’ın kışkırtmasıyla Berdibek, babasını öldürmüş ve kendisi tahta
çıkmıştır. Bununla da yetinmeyip Berdibek, Emir Tu- lubay’ın tavsiyesi üzerine
12 kardeşini de öldürmüştür. Ayrıca Berdibek’in takip ettiği politika ülkede
hoşnutsuzluklara yol açmış ve daha kendisi hayattayken kendisine karşı yedi han
rakip olarak ortaya çıkmıştır. Kendisinden sonra tahta çıkarmak istediği oğlunun
kendisinden önce ölmesiyle han kendisini içkiye vermiş ve bu düşkünlüğü
yüzünden üç yıllık saltanattan sonra vefat etmiştir. Böylece Batu (Sayın) Han
sülalesi sona ermiştir.
Berdibek Han’ın ölümünden sonra Altın Orda Devleti’nde
yaklaşık 20 yıl sürecek olan karışıklıklar devri başlamıştır. Yirmiden fazla
hanın tahta çıktığı bu devirde hanların otoritesi yok denecek seviyeye inmiş;
bu da Rus knezlikleri de dâhil olmak üzere bütün itaatindeki uluslar üzerindeki
hâkimiyeti etkilemiştir. Bu dönemin önemli özelliklerinden biri de yine bundan
yaklaşık bir asır öncesinde olduğu gibi güçlü bir emirin (Mamay Mirza) Altın
Orda tarihinde önemli rol oynamasıdır. Mamay Mirza’nın 1380’de meydana gelen
Kulikovskaya Muharebesi’nde Dmitriy Donskoy komutasındaki birleşik Rus ordusuna
mağlup olması ise Altın Orda-Rus münasebetlerindeki dengeleri alt üst etmiştir.
Her ne kadar Cuci Han’ın oğlu Tokay-Timur’un neslinden gelen Toktamış Han’ın
(1379-1397) tahta çıkması ve Aitm Orda’da birliği tekrar sağlamasıyla Rus
knezlikleri tekrar itaat altına alınsalar da Ruslar, kendi aralarında birlik
oldukları zaman Altın Orda’yı yenebileceklerini anlamışlardı.
1382’de Toktamış, Rusları bozguna uğratsa ve Hârezm ile
Azerbaycan hariç, evvelce Altın Orda Hanlığı’na bağlı olan topraklardan hepsini
tekrar Altın Orda sınırları içerisine dâhil etse de, tahta çıkmasına yardım
eden Aksak Timur’la mücadeleye girişmiş ve ona önce 1391’de Kundurça’da,
1395’te de Terek muharebesinde mağlup olmuştur. Vaktiyle Nogay ve Mamay’m
yaptığı gibi, Altın Orda’daki karışıklık döneminden yararlanarak tarih
sahnesine çıkan Mangıt kabilesinden Emir Edigey de Toktamış’ı mağlup edince
Toktamış, hayatının geri kalanını Deşt-i Kıpçak’ın çöllerinde geçirmek zorunda
kalmıştır.
Edigey Mirza, Toktamış Han’dan sonra Cengiz soyundan
gelenleri tahta çıkartarak ülkeye hâkim olmuş, askerî ve siyasi bakımlardan
ülkeyi geçici de olsa bir istikrara kavuşturmuştur. Edigey 1408 yılında
Moskova’ya karşı başarılı bir sefer bile düzenlemiştir. Edigey’in ölmesiyle
Altın Orda, parçalanma dönemine girmiştir. Bunun sebebi olarak sadece Timur’un
seferlerini ileri sürmek yanlış olur. Toktamış Han’dan önce yaşanan fetret
devirleri, emirlerin hanlara karşı isyan ederek itaat etmemeleri, 1380 yılında
Ruslara karşı alman mağlubiyet ve Rusya’nın her geçen gün güç kazanması gibi
sebepler de Altın Orda Devleti’ni parçalanma sürecine itmiştir
Altın Orda’mn parçalanmasıyla yeni uluslar meydan
çıkmıştır. Bu uluslardan ilki olan Nogay Ordası, Yayık Nehri’nin havzasında
kurulmuştur. Nogaylarm doğusunda, Kazakistan topraklarında Özbek ve Kazak
(Kırgız) ordaları meydana gelmiştir. Aynı şekilde Batı Cuci Ulusu’nda da
parçalanmalar olmuş ve Kazan, Kırım, Kasım ve Astrahan hanlıkları kurulmuştur.
Kırım Hanlığı, neredeyse kuruluşundan hemen sonra Osmanlı Devleti’nin
hâkimiyetine girmiş ve bu sayede diğer hanlıklara kıyasla daha uzun ömürlü
olmuştur. Diğer taraftan Altın Orda parçalansa da, Saray merkezli Altın Orda,
varlığını Büyük Orda olarak 1502 yılına kadar devam ettirmiştir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder